Božićni položajnik – prvi gost koji donosi sreću u dom

U srpskoj pravoslavnoj tradiciji, Božić je jedan od najsvečanijih praznika, a jedan od njegovih najvažnijih običaja jeste dolazak položajnika. Položajnik je prva osoba koja uđe u kuću na Božićno jutro, i veruje se da svojim dolaskom donosi blagoslov, zdravlje i napredak domaćinstvu tokom cele godine.

Ko je položajnik?

Položajnik može biti član porodice (često dete), kum, rođak ili komšija, ili unapred pozvana osoba za koju se veruje da je vredna, čestita i srećne ruke.

U mnogim krajevima, izbor položajnika se ne prepušta slučaju. Veruje se da sve što položajnik „ponese u kuću“ – duhovno i simbolično – ostaje u njoj do sledećeg Božića.

Dolazak položajnika

Položajnik dolazi rano ujutru, često odmah nakon Božićne liturgije. U kuću ulazi uz svečanu atmosferu, često uz reči:

„Hristos se rodi!“

„Dobro jutro, domaćine, srećan Božić i srećna slama!“

Domaćini mu odgovaraju:

„Vaistinu se rodi! Dobro nam došao!“

Zatim sledi obred "položajanja" vatre.

Položajanje vatre

Najvažniji trenutak je kad položajnik priđe ognjištu ili peći, i pomoću grančice badnjaka ili svežnja slame "rovari vatru" govoreći:

„Koliko iskrica, toliko parica,

Koliko varnica, toliko zdravlja,

Koliko dima, toliko žita,

Koliko plamena, toliko blaga!“

Ovaj čin ima magijsko značenje – zamišlja se da svaka iskra simbolizuje novac, zdravlje, stoku, sreću, plodnost i sve dobro što se želi domaćinstvu.

Darivanje položajnika

Nakon obreda, položajnik se poseda i počašćava. Obično mu se daje posebna trpeza sa božićnim jelima – česnicom, pečenicom, orasima, medom i vinom. Domaćini ga darivaju simboličnim poklonima: peškir, čarape, novac ili kolači.

U nekim krajevima, položajnik dobija i odrezan komad česnice – sa verovanjem da mu prenosi deo božićne sreće i blagoslova.

Kakvog položajnika treba birati

U narodu postoji verovanje da:

• veseo i zdrav položajnik donosi sreću i blagostanje,
• mrzovoljan ili bolestan može doneti težinu,
• muškarac donosi jaču sreću, mada se običaj u savremenim porodicama prilagođava.

Zato se u mnogim porodicama isti položajnik poziva svake godine, ako se prethodna godina pokazala kao uspešna.

Simbolika običaja

Običaj položajnika nosi duboku simboliku:

• paljenje vatre predstavlja život, toplinu i kontinuitet doma,
• prva poseta u godini oslikava otvorenost, gostoprimstvo i povezanost zajednice,
• darivanje podseća na međusobno poštovanje i razmenu dobrote.

Božićni položajnik je više od gosta — on je glasnik radosti i nade, most između domaćina i božićnog blagoslova. Kroz vekove, ovaj običaj se čuva kao dragoceno narodno nasleđe koje spaja duhovno, porodično i simbolično u jedan svečan i topao trenutak.