Lepenski vir (2): Urbane legende na praistorijski način

Godine 1967., javnost u Srbiji je prvi put obaveštena o najnovijem arheološkom otkriću. U Đerdapskoj klisuri, na desnoj obali Dunava, otkriveni su tragovi naselja koja su datirala hiljadama godina unazad. No, u poređenju sa drugim pronalascima ovog tipa, Lepenski Vir je predstavljao začetak civilizacije kakvu poznajemo danas – stacioniranu na jednom mestu, bez beskonačnih seoba po Starom kontinentu.

Bilo je dosta toga među tim ostacima što je fasciniralo arheologe. Osim što su stanovnici ovih naselja imali svojevrsni sistem podnog grejanja, iz tragova se „čitalo“ i da nikada nisu ratovali. Sve je ukazivalo na to da je njihova svakodnevica bila prilično mirna: muškarci su po šumama lovili divljač, žene i deca su skupljali plodove, a oni stariji su pravili alate od kostiju i kamena.

Ribolov je, s obzirom na blizinu Dunava, takođe bio deo svakodnevice. Tragovi su ukazivali na to da su se u te svrhe koristile mreže i koplja, a arheolozi su na telesnim ostacima primetili i zadebljanja na bubnim opnama – znak da su stanovnici Lepenskog Vira običavali da često borave u vodi.

Interesantno je, međutim, da u tom periodu još uvek nisu obrađivali zemlju. Zemljoradnjom i stočarstvom su počeli da se bave tek oko 5300. godine pre nove ere (dakle, nekoliko hiljada godina kasnije), kada su na ovaj prostor došli prvi neolitski doseljenici sa juga i istoka. I to je, u civilizacijskom smislu, bio još jedan korak napred: praistorijski ljudi su sada po prvi put mogli da prave zalihe hrane.

To im je u dobroj meri pomagalo da pregrme zimske mesece. Ali, i pre nego što su na taj način naučili da planiraju, imali su i poneki trik za predviđanje „važnih datuma“.

Osim što su im kuće gledale ka Dunavu i ka istoku – a to je bio način da znaju sa koje strane izlazi sunce – koristili su i prednost jedne poveće dunavske stene. Na levoj obali se nalazio Treskavac, i to tačno nasuprot naselju. Iako nisu imali moderne kalendare, stanovnici Lepenskog Vira su znali kada nastupa letnja dugodnevica – jer, svakog 21. juna sunce je izlazilo tačno iznad Treskavca.

Bio je to znak da se pođe u lov na divlje jelene, a intenzivirao se i ribolov, jer je moruna iz Crnog mora dolazila da se mresti. A ova riba, kako se pokazalo, nije služila samo kao hrana. Žitelji Lepenskog Vira su je videli kao neku vrstu umetničke inspiracije, što se otkrivalo iz kamenih skulptura neobičnog izgleda – lica su im ličila na ljudska, ali sa naglašenim osobinama ribe.

Duhovi, majke i neobični rituali

Arheolozi su tokom tih 5 godina otkrili šezdesetak ovakvih skulptura: lepo oblikovanih i ispoliranih, a izrađenih mahom od oblutaka sa obale Dunava. Poneke su imale samo urezane ornamente i simbole, ali arheolozima su posebno bile interesantne skulpture sa ribolikim likovima.

Po jednoj teoriji, one su mogle da predstavljaju duhove reka, odnosno božanstva koja su simbolizovala život i plodnost. Druga teorija veli da je bila reč o svojevrsnim čuvarima domova, postavljenih pored ognjišta kako bi štitili porodice. Za neke skulpture se smatralo da su, naprosto, bile izraz zahvalnosti vodi kao izvoru života. Kako god bilo, izdvojile su se među njima tri najpoznatije: „Danubius“, „Praroditeljka“ i „Rodonačelnik“.

Potonja prikazuje muški lik sa izraženm očima, te sa ustima nalik ribljim. „Praroditeljka“ je arheolozima bila još zanimljivija, jer je reč o ženi koja u naručju drži blizance. Ona je mogla biti simbol života, rađanja i majke prirode, a ukazivala je i na to da je društvo Lepenskog Vira u osnovi bilo matrijarhalno – sa ženom u centralnoj ulozi, kako u verovanjima, tako i u porodičnom životu.

Postojao je i jedan detalj koji je upućivao na to da su ove skulpture imale upravo verski značaj. Mnoge od njih su pronađene pored ognjišta, koje je slovilo za središte doma i, samim tim, glavno mesto okupljanja. Neke skulpture su čak bile ugrađene u pod i zalivene krečnjačkim malterom, što je arheolozima govorilo da nisu bile samo „ukras“, već i deo svakodnevnih rituala.

Među tim ritualima se isticao i onaj koji nije imao veze isključivo sa životom. Zašavši pod temelje skromnih kuća, arheolozi su u Lepenskom Viru pronašli 136 grobova. Zbrajajući posmrtne ostatke, utvrdili su da je u njima bilo sahranjeno 180 ljudi. Posebno je interesantan bio grob pokojnika sahranjenog u polusedećem položaju, za koga su arheolozi pretpostavljali da je mogao biti šaman ili kakav istaknuti član zajednice.

I mada je većina grobova otkrivena u zaleđu Lepenskog Vira, bilo je i onih koji su se nalazili tik ispod podova kuća. Na prvi pogled, neobičan potez – sahraniti najmilije ispod prostorija u kome se odvijao svakodnevni život. Međutim, arheolozi su ustanovili da su to mahom bili dečji grobovi. Po njihovom mišljenju – a s obzirom na matrijarhalno uređenje – moglo je biti da majke nisu dopuštale da se deca udaljavaju od kuće, čak ni nakon smrti.

Još jedan detalj je arheolozima privukao pažnju, doduše, u grobnicama odraslih. U mnogima su se mogle pronaći kosti i rogovi životinja, pseće lobanje, čak i ljudske kosti iz „prethodnih“ sahrana. Bilo je, osim toga, i dokaza o takozvanom „sekundarnom sahranjivanju“ – kada bi se nakon izvesnog vremena nanovo sahranile samo lobanje ili delovi skeleta.

Isprva se smatralo da su za to postojali specifični obredni razlozi. Međutim, kada su godinama kasnije urađene i DNK analize, ispostavilo se da je među pojedinim skeletnim ostacima bilo genetskih razlika.

Najjednostavnije objašnjeno, to znači da je u nekom trenutku došlo do mešanja – između mezolitskih starosedeoca Lepenskog Vira i neolitskih doseljenika sa istoka i juga.

Ovo je bio direktan dokaz o susretu različitih kultura. A ova interakcija starosedeoca i „dođoša“ uticala je i na to da se u Lepenskom Viru mnoge stvari promene: počev od pojave keramike i izglačanih alatki, pa sve do načina sahranjivanja. Vremenom, sve veća uloga se pridavala zemljoradnji i stočarstvu, a sam Lepenski Vir, zbog bogatstva dokaza koji su svedočili o životu u Đerdapskoj klisuri, dobio je i titulu „najstarijeg urbanog naselja u Evropi“.

Najzad, iskopavanja na ovom lokalitetu su zvanično okončana 1971. godine. Već u maju 1972., hidroelektrana „Đerdap I“ je počela rad u punom kapacitetu. I mada su obale Dunava na ovom mestu odavno potopljene, arheolozi su, izmeštanjem iskopina, spasili neprocenjivo svedočanstvo o (tada) novoj praistorijskoj kulturi. Istoimeni muzej, Lepenski Vir, i danas čuva njene artefakte – neke rekonstruisane, a neke u izvornom obliku – i ostaje, do dana današnjeg, najbogatiji izvor materijalnih tragova iz perioda srednjeg kamenog doba.

Foto: DepositPhotos

Pročitajte i 1. deo teksta - Lepenski Vir (1): Svedočanstvo davnina otrgnuto od talasa