Na blagim padinama istočne Srbije, blizu Zaječara, leži mesto koje tiho čuva priču o jednom caru, njegovim snovima i pokušaju da pobegne od buke sveta. Danas poznato kao Gamzigrad, ovo arheološko nalazište nekada je bilo dom rimske palate Feliks Romulijana, jedne od najsloženijih i najraskošnijih građevina kasne antike u Evropi.
Trag jednog čoveka
Priča o Gamzigradu počinje sa Gajem Galerijem, rimskim imperatorom koji se krajem 3. i početkom 4. veka uzdigao iz skromne pastirske porodice do vrha svetske moći. Njegovo poreklo bilo je skromno – majka varvarka (ovaj epitet zapravo je značio samo da rodom nije bila Rimljanka) 245. godine izbegla je pred naletom Karpa i skrasila se u Dakiji. Tu je upoznala Galerijevog oca, inače stočara, a zahvaljujući ovom zanimanju, sam Gaj će dobiti doživotni nadimak Armentarije (Govedar).
Nakon što je odrastao, Galerije je, moglo bi se reći prkoseći svom nadenutom imenu, postao neustrašiv ratnik. Njegova hrabrost zapala je za oko imeratoru Dioklecijanu koji ga je posinio i oženio svojom kćerkom Valerijom. Sve ovo pomoglo je Govedaru da se, veoma brzo, uzdigne i u političkom životu Rima tako da, nakon niza različitih događaja, Galerije postaje prvi čovek Rimskog carstva.
Ipak, nije ga krasila „neutaživa glad“ za vlašću i političkom borbom. Želeo je da se što pre povuče i pobegne iz vreve „Većnog grada“ u svoj rodni kraj gde je, za svoju majku Romulu i sebe, podigao grad Felix Romuliana.
Mesto između svetova
Kompleks je dobio ime po njegovoj majci, Romuli, uz dodatak Felix — što u prevodu znači "srećna" ili "blagoslovena". Ovo nije bila obična palata. U svom srcu, Romulijana je bila rezidencija, hram, memorijalni kompleks i politički simbol u jednom.
Na prostoru od oko 6,5 hektara izgrađene su dve linije utvrđenja, skoro paralelne, sa oko 20 kula, moćnim zidinama i monumentalnim ulazima. Unutra su se nalazile carske palate, hramovi, crkve, prostorije za vojsku, magacini, kupatila — sve pažljivo organizovano u službi imperatora.
Ono što danas posebno fascinira su podni mozaici, koji po umetničkoj vrednosti pariraju onima iz Ravenne, Soluna ili Dioklecijanove palate u Splitu. Predstave mitoloških scena, geometrijskih šara i božanstava ukazuju na visoko razvijen estetski ukus i bogatstvo dvora.
Ironično, ova impresivna građevina verovatno nikada nije u potpunosti završena. Ubrzo nakon Galerijeve smrti 311. godine, Romulijana prelazi u ruke hrišćanske crkve. Tokom narednih vekova, grad doživljava niz transformacija i prelazi put od svetilišta, preko vojne baze, do konačnog zaborava.
U 5. veku grad je oštećen u naletima Huna. Sredinom 6. veka, vizantijski car Justinijan I pokušava da ga obnovi kao graničnu tvrđavu. Ipak, nove najezde varvara, posebno Avara i Slovena, tokom kraja 6. i početka 7. veka, dovode do potpunog napuštanja mesta.
Kroz naredne vekove, ruševine Romulijane povremeno su služile kao sklonište, ali nikada više nije obnovljena kao grad.
Zaboravljena do otkrića
Prvo ozbiljnije interesovanje za Gamzigrad zabeleženo je još u 19. veku, ali prava istraživanja započinju tek sredinom 20. veka. Tek 1984. godine dolazi do ključnog otkrića — kameni natpis sa imenom Felix Romuliana, koji je konačno potvrdio da se ovde nalazila rezidencija samog Galerija.
Od tada, istraživanja se intenziviraju. Arheolozi otkrivaju ne samo palate i hramove, već i mesto večnog počinka Galerija i njegove majke. Na obližnjem brdu Magura, pronađene su dve monumentalne grobnice i humke, koje potvrđuju da su oboje kremirani, a zatim simbolično „pretvoreni u bogove“, u skladu sa rimskim običajima.
Danas je Gamzigrad mnogo više od arheološkog lokaliteta. To je svedočanstvo o vremenu kada su imperatori gradili gradove kako bi obezbedili svoje mesto u večnosti.
U njegovoj blizini nalazi se i banja Gamzigrad, poznata po lekovitim izvorima, idealna za lečenje reumatskih i kožnih bolesti. Kombinacija zdravog vazduha, termalne vode i istorijskog okruženja čini ovu lokaciju izuzetno atraktivnom za posetioce koji traže više od klasičnog turizma.
Godine 2007, Feliks Romulijana je uvrštena na UNESCO listu svetske kulturne baštine, čime je Srbija dobila priznanje za očuvanje jednog od najvažnijih lokaliteta rimskog nasleđa na Balkanu.
Ovo nije samo lokalitet. Ovo je arhiva jednog carskog sna.
VILA BOROVA I AGENCIJA MIROS
